Procedura unieważnienia małżeństwa

Kiedy i jak można unieważnić zawarte małżeństwo?

W sytuacji, gdy pomiędzy Tobą a małżonkiem doszło do zawarcia małżeństwa pomimo istnienia tzw. przeszkód małżeńskich, możesz wystąpić do sądu z powództwem o unieważnienie małżeństwa. Unieważnienie małżeństwa następuje na skutek orzeczenia, w którym sąd stwierdza, że małżeństwo nie zostało zawarte. Musisz jednak pamiętać, iż przeszkody te muszą istnieć w chwili wstępowania w związek małżeński, co odróżnia tę instytucję od rozwodu, który następuje z przyczyn wynikłych już w trakcie trwania małżeństwa.

 

Uwaga!

Unieważnienie małżeństwa na podstawie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie wywiera skutków dla małżeństwa w płaszczyźnie prawa wewnętrznego kościoła albo innego związku wyznaniowego!

Unieważnienie małżeństwa odróżnić należy od stwierdzenia nieważności małżeństwa na podstawie przepisów kodeksu prawa kanonicznego z 1983 r. To ostatnie odnosi się wyłącznie do małżeństwa podlegającego prawu wewnętrznemu kościoła i należy do wyłącznej kompetencji władz kościelnych. Stwierdzenie nieważności małżeństwa na podstawie prawa wewnętrznego kościoła albo innego związku wyznaniowego pozostaje bez wpływu na ważność związku małżeńskiego podlegającego prawu polskiemu.

Przyczyny unieważnienia małżeństwa

Podstawą do unieważnienia małżeństwa jest wystąpienie jednej z przeszkód zawarcia małżeństwa wymienionych w przepisach art. 10 – 16 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tj.:

1. Przeszkoda wieku, czyli nieosiągnięcie wymaganego przez ustawę wieku (art. 10  § 1 kro).

Ogólną reguła jest, że związek małżeński może zawrzeć osoba, która ukończyła osiemnaście lat. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek: jeżeli z okoliczności danej sprawy wynika, że zawarcie małżeństwa będzie zgodne z dobrem założonej rodziny, sąd opiekuńczy może, z ważnych powodów, zezwolić na zawarcie małżeństwa kobiecie, która nie ukończyła lat osiemnastu, ale ukończyła lat szesnaście.

Przeszkoda wieku zachodzi zatem, gdy małżeństwo zostało zawarte przez mężczyznę, który nie ukończył lat osiemnastu, kobietę, która nie ukończyła lat szesnastu albo przez kobietę, która zawarła małżeństwo bez zezwolenia sądu po ukończeniu szesnastu lat, ale przed ukończeniem lat osiemnastu. W sytuacji, gdy mimo opisanej powyżej przeszkody małżeństwo zostało zawarte - każdy z małżonków może wystąpić z żądaniem unieważnienia małżeństwa.

Nie można jednakże unieważnić małżeństwa z powodu braku przepisanego wieku, jeżeli:

  • już po zawarciu małżeństwa, ale przed wytoczeniem powództwa o jego unieważnienie, małżonek osiągnął przepisany wiek, tj. ukończył lat osiemnaście,

  • kobieta, która w chwili zawarcia małżeństwa nie miała przepisanego ustawą wieku, zaszła w ciążę – wówczas unieważnienia małżeństwa nie może żądać mąż takiej kobiety.

 

2. Przeszkoda ubezwłasnowolnienia całkowitego (art. 11 § 1 kro).

Ubezwłasnowolnionym całkowicie może zostać osoba, która ukończyła lat trzynaście,  jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem (art. 13 § 1 kc). O ubezwłasnowolnieniu orzeka sąd okręgowy w postępowaniu nieprocesowym na wniosek zgłoszony przez osoby uprawnione do zgłoszenia wniosku o ubezwłasnowolnienie wymienione w art. 545 Kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić: małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, krewni tej osoby w linii prostej oraz rodzeństwo, a także jej przedstawiciel ustawowy.

Dla stwierdzenia zaistnienia omawianej przeszkody decydujący jest moment zawarcia małżeństwa. Późniejsze ubezwłasnowolnienie osoby pozostaje bez wpływu na ważność zawartego przez nią związku małżeńskiego.

Ponadto, zgodnie z brzmieniem art. 11 § 3 kro, nie można żądać unieważnienia małżeństwa z powodu ubezwłasnowolnienia, jeżeli ubezwłasnowolnienie zostało uchylone przez sąd na skutek spełnienia przesłanki do jego uchylenia wymienionej w art. 559 kpc, tj. w razie ustania przyczyny, dla której orzeczono ubezwłasnowolnienie oraz w razie zamiany przez sąd ubezwłasnowolnienia całkowitego na częściowe.

Z powództwem o unieważnienia małżeństwa z powodu ubezwłasnowolnienia może wystąpić każdy z małżonków.

3. Przeszkoda choroby psychicznej albo niedorozwoju umysłowego (art. 12 § 1 kro).

Osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym nie może zawrzeć małżeństwa. Od wymienionej wyżej zasady istnieje wyjątek, mianowicie sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa, jeżeli stan zdrowia lub umysłu danej osoby nie zagraża ani małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa, a osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie.

Decydujące znaczenia z punktu widzenia możliwości unieważnienia małżeństwa, będą miały tylko stany choroby psychicznej i niedorozwoju umysłowego istniejące w dacie zawierania małżeństwa. Zgodnie z brzmieniem art. 12 § 2 kro nie można żądać unieważnienia małżeństwa z powodu choroby psychicznej albo niedorozwoju umysłowego jednego z małżonków po ustaniu opisywanej choroby.

Podobnie jak w przypadku poprzednich przeszkód, z powództwem o unieważnienie małżeństwa z powodu choroby psychicznej albo niedorozwoju umysłowego może wystąpić każdy z małżonków. Przy czym podstawą do unieważnienia małżeństwa będzie tylko taka choroba psychiczna lub niedorozwój umysłowy jednego z małżonków, które spełniają łącznie następujące warunki:

  • istnieją w dacie, w której zawarte zostało małżeństwo,

  • ich istnienie zagraża małżeństwu albo zdrowiu przyszłego potomstwa.

 

4. Przeszkoda bigamii (art. 13 § 1 kro).

Ustawa wyłącza możliwość zawarcia małżeństwa przez osobę, która pozostaje w związku małżeńskim. Unieważnienia małżeństwa z powodu bigamii, czyli faktu pozostawania przez jednego z małżonków w poprzednio zawartym związku małżeńskim, może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny, a więc nie tylko małżonek, ale np. również dzieci z pierwszego małżeństwa osoby, która popełniła przestępstwo bigamii.

Jeżeli poprzednie małżeństwo ustało lub zostało unieważnione, nie można żądać unieważnienia małżeństwa za wyjątkiem sytuacji, gdy ustanie pierwszego małżeństwa nastąpiło przez śmierć osoby, która dopuściła się bigamii, a więc ponownie zawarła małżeństwo pozostając w poprzednio zawartym związku małżeńskim.

Uwaga!

Podkreślić należy, że osoba, która zawiera małżeństwo, pomimo że pozostaje w poprzednio zawartym związku małżeńskim nie tylko musi się liczyć z tym, że małżeństwo takie może zostać w każdej chwili unieważnione na skutek powództwa skierowanego przez każdego, kto ma w tym interes prawny (a więc nie tylko przez każdego z małżonków), lecz również z faktem, iż popełnia przestępstwo bigamii, za które może zostać pociągnięta do odpowiedzialności karnej. Bigamia należy do przestępstw publicznoskargowych, ściganych z urzędu, co oznacza, że każdy dowiedziawszy się o jego popełnieniu ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym fakcie prokuratora lub Policję. Występek bigamii stypizowany został w art. 206 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 ze zm.). Zagrożenie karne przewidziane w art. 206 kk dla sprawcy przestępstwa bigamii to kara grzywny, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat dwóch.

5. Przeszkoda pokrewieństwa i powinowactwa (art. 14 § 1 kro).

Kolejną przeszkodą dopuszczalności zawarcia małżeństwa są więzy rodzinne łączące małżonków. Nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa osoby, które są rodzeństwem albo które łączy stosunek pokrewieństwa w linii prostej lub powinowactwa w linii prostej. Tutaj również ustawa przewiduje pewne odstępstwo, a mianowicie: sąd, z ważnych powodów, może zezwolić na zawarcie małżeństwa między powinowatymi.

Pokrewieństwo to stosunek łączący osoby pochodzące od wspólnego przodka (art. 617 § 1 kro). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń.

Powinowactwo natomiast jest stosunkiem prawnorodzinnym łączącym małżonka i krewnych drugiego małżonka. Z definicji powinowactwa zawartej w art. 618 § 1 kro wynika, iż powinowactwo trwa mimo ustania małżeństwa (ale już nie w przypadku unieważnienia małżeństwa przez sąd).

Unieważnienia małżeństwa z powodu pokrewieństwa między małżonkami może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny, natomiast z powodu powinowactwa, tylko małżonkowie (art. 14 § 2 i 3 kro).

6. Przeszkoda przysposobienia (art. 15 § 1 kro).

Przysposobienie polega na tym, iż w wyniku przysposobienia powstaje stosunek pokrewieństwa między przysposabiającym a przysposobionym - „taki stosunek jak między rodzicami a dziećmi” (art. 121 kro). Przez przysposobienie przysposobiony nabywa prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa nie tylko w stosunku do przysposabiającego, lecz również w stosunku do jego krewnych, przy jednoczesnym ustaniu praw i obowiązków przysposobionego względem jego krewnych, jak również ustaniu praw i obowiązków tych krewnych względem przysposobionego.

Unieważnienia małżeństwa z powodu tej przeszkody może żądać każdy z małżonków.

Nie można jednak żądać unieważnienia małżeństwa z powodu przysposobienia, jeżeli stosunek ten ustał.

7. Wady oświadczenia woli (art. 151 § 1 kro).

Kolejną podstawą unieważnienia małżeństwa jest złożenie przez osobę oświadczenia woli o wstąpieniu w związek małżeński w sytuacji, gdy oświadczenie to zostało złożone:

  1. w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,

  2. pod wpływem błędu, przy czym błąd musi dotyczyć tożsamości drugiej osoby,

  3. pod wpływem groźby (drugiej strony lub osoby trzeciej), przy czym z okoliczności musi wynikać, że osoba składająca oświadczenie mogła się obawiać, że jej lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste.

Unieważnienia małżeństwa z powodów wad oświadczenia woli jednego z małżonków może żądać jedynie ten małżonek, który złożył oświadczenie woli dotknięte wadą.

Ustawa ogranicza możliwość powołania się na jedną z wyżej wymienionych wad oświadczenia woli terminem sześciomiesięcznym od ustania przyczyny, tj. od ustania stanu wyłączającego świadome lub swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, od wykrycia błędu, od ustania groźby, w każdym zaś wypadku nie można żądać unieważnienia małżeństwa po upływie trzech lat od dnia jego zawarcia.

8. Wady pełnomocnictwa do zawarcia małżeństwa (art. 16 kro).

Ustawa zezwala na zawarcie małżeństwa przez pełnomocnika, zarazem jednak przewiduje szereg przesłanek, które należy spełnić, aby doszło do ważnego zawarcia małżeństwa, a mianowicie:

  • Pełnomocnictwo powinno być udzielone na piśmie z podpisami urzędowo poświadczonymi. W braku zachowania formy – pełnomocnictwo jest nieważne!

  • Pełnomocnictwo powinno wskazywać osobę, z którą mocodawca (osoba udzielająca pełnomocnictwa) zamierza zawrzeć związek małżeński.

  • Ponadto, dla skuteczności pełnomocnictwa konieczne jest uprzednie uzyskanie zgody sądu na zawarcie małżeństwa przez pełnomocnika. Sąd może zezwolić, aby oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński jednej ze stron (niedopuszczalne jest zawarcie małżeństwa przez pełnomocników obu stron) zostało złożone przez pełnomocnika, jeżeli występują ważne po temu powody. W tym celu, osoba zainteresowana musi złożyć wniosek, w którym wykaże istnienie ważnych powodów. Takimi powodami mogą w praktyce być: długotrwała choroba jednej ze stron (za wyjątkiem choroby, która powoduje, że stan zdrowia lub umysłu danej osoby zagraża przyszłemu małżeństwu lub zdrowiu przyszłego potomstwa), pobyt za granicą w sytuacji kiedy z powodu siły wyższej (np. klęski żywiołowej, działań wojennych) powrót do kraju jest czasowo niemożliwy.

Zawarcie małżeństwa przez pełnomocnika w wypadku:

  • braku zezwolenia sądu na zawarcie małżeństwa przez pełnomocnika albo

  • nieważności pełnomocnictwa (z powodu niezachowania wymaganej formy lub niewskazania osoby,  z którą małżeństwo ma być zawarte) lub

  • wcześniejszego odwołania pełnomocnictwa, o ile odwołanie było skuteczne (do skutecznego odwołania pełnomocnictwa wymagane jest złożenie pełnomocnikowi oświadczenia mocodawcy o odwołaniu pełnomocnictwa, w razie wątpliwości decydująca będzie data dojścia oświadczenia woli do pełnomocnika)

powoduje jego nieważność.

I w tym wypadku ustawodawca przewiduje wyjątek, nie można bowiem żądać unieważnienia małżeństwa z powodu wad pełnomocnictwa do zawarcia małżeństwa, jeżeli małżonkowie podjęli wspólne pożycie.

 

Unieważnienie małżeństwa po jego ustaniu

Mimo wystąpienia jednej z opisanych powyżej okoliczności, co do zasady nie można żądać unieważnienia małżeństwa po jego ustaniu (np. po śmierci jednego  z małżonków). Wyjątkiem jest małżeństwo zawarte przez krewnych lub osobę, która w chwili zawarcia małżeństwa pozostawała w poprzednio zawartym związku małżeńskim (tzw. bigamia). Wówczas możliwe jest wystąpienie z pozwem o unieważnienie małżeństwa nawet po jego ustaniu.

 

Postępowania sądowe w sprawach o unieważnienie małżeństwa

Postępowanie w sprawie toczy się na podstawie przepisów art. 425 – 435 kpc o postępowaniu odrębnym – postępowaniu w sprawach małżeńskich.

 

Legitymacja do wytoczenia powództwa

Do wystąpienia z powództwem o unieważnienie małżeństwa osobami uprawnionymi są wskazane powyżej osoby, a więc co do zasady każdy z małżonków. Szerszy krąg uprawnionych do wystąpienia z takim powództwem jest przewidziany w dwóch sytuacjach: przeszkody bigami oraz przeszkody pokrewieństwa. W przypadku wystąpienia każdej z nich, z powództwem mogą wystąpić nie tylko małżonkowie, ale także każdy, kto ma w tym interes prawny.

 

Ponadto, powództwo o unieważnienie małżeństwa może wytoczyć także prokurator. Prokurator może ponadto wstąpić do toczącego się już postępowania w każdym jego stadium.

 

Właściwość sądu

Pozew o unieważnienie małżeństwa należy złożyć do sądu okręgowego. Sądem miejscowo wyłącznie właściwym jest sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli chociaż jedno z nich ma w okręgu tym miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Jeżeli nie jest możliwe wskazanie takiego miejsca, właściwy do rozpoznania sprawy będzie sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, w braku takiej podstawy – sąd miejsca zamieszkania powoda (art. 17 pkt 1 kpc, art. 41 kpc).

 

Opłata od pozwu  unieważnienie małżeństwa

Od pozwu o unieważnienie małżeństwa pobiera się opłatę stałą w kwocie 200 zł (art. 27 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Do pozwu należy dołączyć jako załącznik dowód uiszczenia takiej opłaty.

 

Konsekwencje unieważnienia małżeństwa

Konsekwencją unieważnienia małżeństwa jest uznanie go za nieistniejące.

Wygeneruj dokument: Pozew o unieważnienie małżeństwa

 

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka.
copyright © przewodnikprawny.pl